موضوعات چنين است : « وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً » ؛ « 1 » على صادعها الصلاة و السلام از هر جهت دين خود را منزّه از افراط و تفريط نموده و به قسمى مواظبت جانبين و مراقب جهتين شده كه ما فوق او تصوّر نشود ؛ و هرگاه معترض مريض عليل و نقّاد خالى از مدرك و دليل را باور نباشد ، ناچاريم به بعضى از سفارشات و وصاياى اسلام در اين موضوع اشاره نماييم . ولى بايد دانست كه اين باب كه قصد ورود نموده‌ايم ، باب واسعى است كه استيعاب به جمع اصول و فروعش محتاج خواهد نمود ما را به بيان كتابى مفصّل و مستقل ؛ و ليكن چون يك مسطوره از هزار ، و دانه نمونهء خروار است ، به قليلى اكتفا مىرود تا معلوم شود كه معترض لدود و مورد عنود جز عداوت و لجاجت مقصودى نداشته و ندارد . [ سفارشات اسلام دربارهء زنان ] اوّل : سفارش و وصيّت دين مقدس اسلام دربارهء زنان « وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ » ؛ « 2 » است . از همين آيه عظمت و جامعيّت ديانت معلوم مىشود . چون‌كه زنان در زمان جهالت قبل از طلوع خورشيد اسلام و احكام قرآن چنانچه بيان شد در نهايت مهانت و ذلّت بودند ؛ پس در تحت اين قانون و دستور جامع قرآن كه به ايشان داده و فرموده بايستى رفتارتان كاملا عادى و متعارف باشد ؛ زيرا او هم بشر است ، پس بايستى آن ذلّت و مهانت از زنان برداشته شود تا منشأ الفت و محبّت فراهم آيد ؛ و علاوه حسن معاشرت ، حسن زندگانى و معيشت فراهم آيد . مرارت‌ها و سختىها در زندگانى بشر مبدّل به حلاوت شود ، زحمت‌ها برود ، راحتىها بيايد ، رنج‌ها زايل و گنج‌ها پديد آيد . فروعات اين اصل محكم و قانون قويم مستحكم ، بسى بسيار است ؛ چنانچه در روح التمدن « 3 » بيان فرموده كه فوائدش را غير محصور شمرده ؛ مثل شركت با زن در زحمات و خدمت خانه و استحباب توسعهء در مأكل و مشرب و مسكن و ملبس و هداياى فاضله و اين‌كه هرگاه از سفر بيايد دست خالى بر عيال وارد نشود ؛ و اين كه در ايام مخصوصه عيد و غيره او را از جوايز و تحف و انعامات مسرورش كند ؛ و اين‌كه سؤال شود از زنان به چه مايلند از مأكول و مشروب و غيرهما ؛ و گذشت و اعراض نمودن از خطايا و تبعات آنان نمودن ؛ و زينت نمودن براى آن‌ها و تأكيد كردن در مقاربت و مضاجعت با ايشان ؛ و اين‌كه به منزلهء صدقه است براى آن‌ها ؛ و اين‌كه بايد مؤمن طروق و كثير المجامعه باشد ؛ و تسويه و تعديل و رعايت قسم و عدالت ميانهء زنان در فرض تعدّد در همه

--> ( 1 ) . بقره ، 143 ( 2 ) . نساء ، 19 ( 3 ) . مطالب تا چندين صفحه از همين روح التمدن گرفته شده كه متن آن در باب حجاب و از جمله همين مباحث ، در همين مجموعه به چاپ رسيده است .